Struktura transakcji M&A w Polsce: Share deal vs. asset deal i ich konsekwencje prawne oraz podatkowe
Wybór odpowiedniej struktury transakcyjnej to jedna z najważniejszych decyzji strategicznych w procesie fuzji i przejęć (M&A). Choć podstawowy cel ekonomiczny obu modeli jest tożsamy – przejęcie kontroli nad określonym biznesem – to z prawnego i podatkowego punktu widzenia share deal oraz asset deal stanowią dwa zupełnie odmienne mechanizmy.
Odpowiednie ukształtowanie struktury wymaga szczegółowej analizy kwestii korporacyjnych, cywilnoprawnych, pracowniczych, regulacyjnych oraz skutków w obszarze CIT, VAT i PCC.
1. Share deal – przejęcie podmiotowe
W transakcji typu share deal nabywca kupuje udziały lub akcje (albo ogół praw i obowiązków wspólnika w spółce osobowej) bezpośrednio od jej dotychczasowych wspólników lub akcjonariuszy. Zmianie ulega zatem właściciel spółki, podczas gdy cały majątek, zobowiązania oraz relacje prawne pozostają wewnątrz przejmowanego podmiotu.
Skutki prawne i operacyjne:
- Ciągłość podmiotowa: Spółka-cel zachowuje swój byt prawny. Wszystkie umowy handlowe, koncesje, zezwolenia oraz licencje co do zasady pozostają w mocy, bez konieczności dokonywania cesji czy uzyskiwania zgód organów (chyba że przepisy szczególne albo umowy przewidują inaczej, np. w przypadku klauzul change of control).
- Brak przejścia zakładu pracy: Pracodawcą dla zespołu pozostaje ta sama spółka. Relacje pracownicze zachowują pełną ciągłość.
- Przejęcie historii spółki: Nabywca przejmuje podmiot z całym jego dorobkiem, ale również z historycznymi ryzykami (podatkowymi, prawnymi czy sporami sądowymi). Wymaga to przeprowadzenia szczegółowego due diligence oraz zabezpieczenia kupującego w umowie sprzedaży udziałów (SPA) poprzez rozbudowany katalog oświadczeń i zapewnień (R&W).
2. Asset deal – transakcja przedmiotowa
Asset deal polega na nabyciu przez kupującego przedsiębiorstwa, jego zorganizowanej części (ZCP) lub wybranych składników majątkowych bezpośrednio od spółki prowadzącej działalność. Dochodzi tu do realnego „wycięcia” i przeniesienia aktywów do nowej struktury.
Skutki prawne i operacyjne:
- Brak automatycznej sukcesji umów: Przeniesienie kontraktów cywilnoprawnych na nabywcę wymaga uzyskania zgód kontrahentów (poprzez cesje praw i przejęcie długów). Ponadto zezwolenia, koncesje czy licencje co do zasady nie przechodzą automatycznie i mogą wymagać ponownego uzyskania.
- Przejście zakładu pracy: Nabycie przedsiębiorstwa lub ZCP rodzi skutki na gruncie prawa pracy – dochodzi do automatycznego przejścia zakładu pracy na nowego pracodawcę (art. 23¹ Kodeksu pracy).
- Solidarna odpowiedzialność: Nabywca odpowiada solidarnie ze zbywcą za zobowiązania związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa do wartości nabytego majątku, a odpowiedzialności tej nie można wyłączyć ze skutkiem wobec osób trzecich.
- Wymogi formalne: Zbycie przedsiębiorstwa wymaga formy pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi, a w przypadku gdy w jego skład wchodzi nieruchomość – formy aktu notarialnego.
3. Konsekwencje podatkowe: CIT, VAT i PCC
Rozliczenia z fiskusem różnią się istotnie w zależności od wybranej ścieżki:
CIT:
- W share deal sprzedający rozpoznaje przychód z zysków kapitałowych. Wybrane transakcje reorganizacyjne (np. wymiana udziałów czy połączenia) mogą korzystać z neutralności podatkowej po spełnieniu wymogów ustawowych.
- W asset deal zbywca osiąga przychód z działalności gospodarczej, natomiast nabywca ustala wartość początkową środków trwałych i wartości niematerialnych i prawnych, co pozwala na ich ponowną amortyzację podatkową.
VAT:
- Sprzedaż udziałów lub akcji w share deal co do zasady korzysta ze zwolnienia z VAT.
- W asset deal zbycie przedsiębiorstwa lub jego zorganizowanej części (ZCP) podlega wyłączeniu z opodatkowania VAT (art. 6 pkt 1 ustawy o VAT). Kluczowe jest jednak precyzyjne ustalenie, czy przedmiotem transakcji jest funkcjonalny zespół składników (ZCP), czy pojedyncze aktywa – te drugie podlegają bowiem opodatkowaniu stawką podstawową VAT.
PCC:
- Share deal podlega opodatkowaniu podatkiem od czynności cywilnoprawnych (stawka 1%), o ile transakcja nie korzysta z wyłączeń.
- W asset deal sprzedaż przedsiębiorstwa lub jego zorganizowanej części co do zasady podlega PCC (stawki 1% lub 2% zależnie od rodzaju zbywanych składników), Ponieważ taka transakcja jest całkowicie wyłączona z VAT, nie stosuje się do niej zwolnienia z PCC – podatek ten trzeba więc odprowadzić do właściwego urzędu skarbowego.
Podsumowanie
Wybór między share deal a asset deal nie jest jedynie kwestią technicznego spakowania transakcji, lecz kluczową decyzją biznesową i prawną. Share deal zapewnia ciągłość operacyjną i prostotę formalną, lecz obarcza nabywcę ryzykiem historycznym. Asset deal pozwala precyzyjnie dobrać aktywa i odseparować niechciane zobowiązania, wymaga jednak skomplikowanych procedur prawnych i rejestrowych. Każda większa transakcja powinna być poprzedzona zintegrowanym badaniem due diligence, aby optymalnie zabezpieczyć interesy stron.
Autorzy
Karolina Mróz
