Specjalizacja lekarza w trybie pozarezydenckim

Uzyskanie tytułu specjalisty stanowi jeden z najważniejszych etapów rozwoju zawodowego lekarza. Po ukończeniu 6-letnich studiów medycznych oraz odbyciu rocznego stażu podyplomowego lekarz staje przed wyborem specjalizacji. Przepisy przewidują, że można ją odbyć w trybie rezydenckim albo pozarezydenckim.  

Choć instytucja specjalizacji w trybie pozarezydenckim funkcjonuje od wielu lat, to w praktyce podmiotów leczniczych jej realizacja wciąż wiąże się z szeregiem problematycznych zagadnień, takich jak finansowanie, czy podstawa zatrudnienia lekarza.

Zagadnienia te regulowane są przez ustawę z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (dalej: u.z.l.) oraz Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 4 maja 2023 r. w sprawie specjalizacji lekarzy i lekarzy dentystów (dalej: Rozporządzenie).

Dwa tryby odbywania specjalizacji

Specjalizację można realizować w dwóch trybach: rezydenckim oraz pozarezydenckim. Niezależnie od wybranego trybu, lekarz realizuje ten sam program specjalizacji i po jego ukończeniu może przystąpić do Państwowego Egzaminu Specjalizacyjnego. Oba rozwiązania prowadzą zatem do uzyskania tych samych kwalifikacji zawodowych, jednak wykazują istotne różnice, do których należą w szczególności:

• sposób finansowania – rezydentura jest przyznawana i finansowana przez ministra zdrowia z budżetu państwa (art. 16j ust. 1 u.z.l.), w trybie pozarezydenckim koszty zatrudnienia lekarza co do zasady ponosi placówka z własnych środków;

• wysokość wynagrodzenia – w przypadku rezydentury wysokość wynagrodzenia rezydenta jest ściśle określona przepisami prawa (Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 18 czerwca 2025 r. w sprawie wysokości zasadniczego wynagrodzenia miesięcznego lekarzy i lekarzy dentystów odbywających specjalizacje w ramach rezydentury), w trybie pozarezydenckim jego wysokość zależy od warunków uzgodnionych z podmiotem leczniczym, z zastrzeżeniem przepisów o minimalnym wynagrodzeniu za pracę;

• podstawa zatrudnienia – rezydent odbywa szkolenie wyłącznie na podstawie umowy o pracę zawartej z podmiotem szkolącym (art. 16h ust. 1 u.z.l.), tryb pozarezydencki cechuje się szerszym katalogiem podstaw szkolenia, o czym szerzej dalej. 

Prawne podstawy realizacji specjalizacji w trybie pozarezydenckim

Obecnie art. 16h ust. 2 u.z.l. przewiduje 7 form realizacji szkolenia w trybie pozarezydenckim, tj.:

1) na podstawie umowy o pracę lub umowy cywilnoprawnej w wymiarze odpowiadającym wymiarowi pełnoetatowego zatrudnienia, zawartej z podmiotem prowadzącym szkolenie, w której określa się tryb odbywania szkolenia i zakres wzajemnych zobowiązań na czas jego trwania.

Dokładna forma współpracy między lekarzem a podmiotem szkolącym powinna być uzgodniona jeszcze przed złożeniem wniosku w postępowaniu kwalifikacyjnym, bowiem do wniosku o odbywanie szkolenia należy dołączyć skan zgody pracodawcy na przeprowadzenie szkolenia w określonej formie (§ 2 ust. 1 pkt. 2) załącznika nr 7 do Rozporządzenia). Obecnie nie jest dopuszczalne zatrudnianie specjalizantów na podstawie umowy nieprzewidującej wynagrodzenia – art. 16h ust. 2 pkt. 1) u.z.l. nie odwołuje się co prawda wprost do przepisów ustawy o minimalnym wynagrodzeniu za pracę (inaczej niż umowa z pkt. 4), niemniej jednak przepisy te i tak znajdują tutaj zastosowanie;

2) w ramach płatnego urlopu szkoleniowego udzielanego pracownikowi na czas trwania szkolenia oraz umowy o szkolenie zawartej z jednostką akredytowaną.

Lekarz odbywa szkolenie w trakcie płatnego urlopu szkoleniowego udzielonego przez swojego pracodawcę (co do zasady innego niż jednostka szkoląca), otrzymując od niego wynagrodzenie na zasadzie art. 103¹ Kodeksu pracy, oraz umowy o szkolenie zawartej z jednostką akredytowaną, która nie ma obowiązku wypłaty lekarzowi wynagrodzenia, ponieważ nie wiąże jej z nim stosunek pracy lub zlecenia, tylko umowa o szkolenie;

2a) w ramach stypendium ufundowanego przez podmiot leczniczy oraz umowy o szkolenie zawartej z jednostką akredytowaną.

Lekarz uzyskuje wynagrodzenie w formie stypendium od podmiotu leczniczego (np. w ramach umowy cywilnoprawnej oprócz wynagrodzenia za wykonywanie świadczeń zdrowotnych przewidziana jest również wypłata stypendium na czas szkolenia – najczęściej w zamian za zobowiązanie lekarza do podjęcia lub kontynuowania współpracy z placówką po zakończeniu specjalizacji) oraz zawiera umowę o szkolenie z jednostką szkolącą, która nie jest zobowiązana do wypłaty wynagrodzenia, podobnie jak w pkt. 2);

3) na podstawie umowy o pracę zawartej z innym podmiotem niż podmiot szkolący, zapewniającej realizację części programu specjalizacji w zakresie samokształcenia, szkolenia i uczestniczenia w wykonywaniu oraz wykonywanie ustalonej liczby określonych zabiegów lub procedur medycznych, pełnienie dyżurów medycznych, które lekarz jest obowiązany pełnić w czasie realizacji programu specjalizacji i w ramach płatnych urlopów szkoleniowych udzielanych pracownikowi na czas niezbędny do zrealizowania pozostałej części programu w podmiocie prowadzącym szkolenie.

Jest to model „mieszany”, bowiem w tym przypadku lekarz realizuje część szkolenia specjalizacyjnego u swojego pracodawcy, który udziela mu jednocześnie płatnych urlopów szkoleniowych celem realizacji pozostałej części programu w jednostce akredytowanej. Wypłata wynagrodzenia jest zatem w całości po stronie pracodawcy lekarza, a nie jednostki szkolącej;

4) na podstawie umowy cywilnoprawnej o szkolenie specjalizacyjne, zawartej z podmiotem prowadzącym szkolenie, w której określa się szczegółowy tryb odbywania szkolenia i zakres wzajemnych zobowiązań na czas jego trwania, z zastrzeżeniem, że określona w umowie wysokość wynagrodzenia nie może być niższa niż wysokość minimalnej stawki godzinowej za pracę ustalonej na podstawie ustawy z o minimalnym wynagrodzeniu za pracę.

W praktyce podmiotów leczniczych istotnym problemem interpretacyjnym jest rozróżnienie umowy cywilnoprawnej, o której mowa w pkt 1), od umowy wskazanej w pkt 4). Wskazuje się, że różnica sprowadza się do celu umowy. Umowa z pkt. 1) służy przede wszystkim udzielaniu świadczeń zdrowotnych (brak priorytetu szkoleniowego), natomiast umowa z pkt. 4) – co wyraźnie wynika z jego opisu – jest zawierana w celu odbycia szkolenia. Z tego względu przerwanie specjalizacji może wywołać odmienne skutki dla dalszego obowiązywania każdej z tych umów.

5) w ramach poszerzenia zajęć programowych kształcenia w szkole doktorskiej o program specjalizacji odbywanej w tej samej jednostce zgodny z zakresem tego kształcenia i w ramach udzielonego płatnego urlopu szkoleniowego albo urlopu bezpłatnego i umowy o szkolenie specjalizacyjne zawartej z jednostką akredytowaną, a po ukończeniu tego kształcenia – w trybie rezydenckim lub w trybach określonych w pkt 1-4;

6) w przypadku lekarza i lekarza dentysty będącego żołnierzem w czynnej służbie wojskowej – na podstawie umowy cywilnoprawnej o szkolenie specjalizacyjne zawartej z podmiotem szkolącym, w której określa się szczegółowy tryb odbywania szkolenia, z uwzględnieniem specyfiki służby wojskowej i potrzeb obronności kraju, oraz zakres wzajemnych zobowiązań na czas jego trwania, z zastrzeżeniem, że określona w umowie wysokość wynagrodzenia nie może być niższa niż przewiduje to ustawa o minimalnym wynagrodzeniu za pracę.

Podsumowanie

Choć specjalizacja w trybie pozarezydenckim prowadzi do uzyskania takich samych kwalifikacji zawodowych jak rezydentura, jej organizacja opiera się na odmiennych zasadach dotyczących finansowania i podstaw odbywania szkolenia. Z tego względu zarówno lekarze, jak i podmioty lecznicze powinni każdorazowo przeanalizować, która z dopuszczalnych przez ustawę form realizacji specjalizacji będzie najlepiej odpowiadała ich sytuacji faktycznej, prawnej i organizacyjnej.

Potrzebujesz więcej informacji? Skontaktuj się z naszymi ekspertami z F/K Legal

Autorzy

Małgorzata Wysocka-Drozdowska