Pakiet zmian w ochronie zdrowia – nowe zasady zatrudniania i wynagradzania personelu medycznego oraz wzmocnienie kontroli NFZ
Projekt ustawy z 22 października 2026 r. o zmianie ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych oraz niektórych innych ustaw przewiduje istotną ingerencję w zasady funkcjonowania systemu ochrony zdrowia. Zmiany obejmują zarówno organizację udzielania świadczeń i zasady zatrudniania personelu medycznego, jak i mechanizmy kontroli wydatkowania środków publicznych oraz odpowiedzialność lekarzy. Ich wspólnym mianownikiem jest zwiększenie nadzoru nad realizacją świadczeń finansowanych ze środków publicznych, a także większa formalizacja relacji między świadczeniodawcami a personelem.
Najważniejsze zmiany w skrócie:
- wprowadzenie limitu czasu zatrudnienia personelu medycznego do równowartości dwóch pełnych etatów;
- obowiązek zatrudniania w wymiarze co najmniej ½ etatu przy udzielaniu świadczeń szpitalnych i w poradniach przyszpitalnych;
- określenie maksymalnego wynagrodzenia
- ograniczenie możliwości stosowania wynagrodzenia prowizyjnego;
- nowe obowiązki informacyjne i oświadczenia składane przez osoby wykonujące zawody medyczne;
- obowiązkowe konkursy ofert przy udzielaniu zamówień na świadczenia zdrowotne przez podmioty posiadające kontrakty z NFZ
- rozszerzenie uprawnień kontrolnych NFZ i AOTMiT;
- wprowadzenie zakazu udzielania świadczeń finansowanych ze środków publicznych przez lekarzy dopuszczających się określonych umyślnych naruszeń;
- nowe obowiązki informacyjne wobec pacjentów
Większa kontrola i nowe obowiązki
Jeśli projekt ustawy wejdzie w życie w projektowanym kształcie, dla podmiotów leczniczych oznacza to konieczność ponownego przeanalizowania modeli zatrudnienia, umów z personelem, zasad rozliczania wynagrodzeń i procedur wewnętrznych. Z kolei dla osób wykonujących zawody medyczne nowe regulacje mogą oznaczać ograniczenie dotychczasowej swobody łączenia zatrudnienia i ustalania warunków finansowych współpracy.
Ograniczenie łącznego czasu zatrudnienia do dwóch etatów
Jedną z najistotniejszych propozycji jest wprowadzenie zasady, zgodnie z którą osoba wykonująca zawód medyczny będzie mogła być zatrudniona przez świadczeniodawcę posiadającego umowę z NFZ, jeżeli łączny wymiar jej zatrudnienia u wszystkich takich świadczeniodawców nie przekroczy równowartości dwóch pełnych etatów w miesiącu kalendarzowym.
Limit ma obejmować również czas pracy wykonywanej poza zakładem leczniczym w ramach praktyki zawodowej. Pełny wymiar czasu pracy będzie ustalany jako iloczyn ośmiu godzin i liczby dni przypadających od poniedziałku do piątku, z uwzględnieniem obniżenia wymiaru o święta przypadające w dni inne niż niedziela. Wyłączono natomiast określone przypadki pozostawania w gotowości do udzielania świadczeń poza zakładem leczniczym.
Rozwiązanie to wymagać będzie od personelu i podmiotów leczniczych całościowego spojrzenia na aktywność zawodową medyka. W praktyce konieczne stanie się pozyskiwanie informacji o zatrudnieniu w innych podmiotach, a także bieżące monitorowanie zmian w wymiarze czasu pracy. Ustalenie rzeczywistego obciążenia może być szczególnie trudne w przypadku współistnienia różnych podstaw zatrudnienia i praktyki zawodowej.
Obowiązkowe oświadczenia i odpowiedzialność za przekazane informacje
Projekt przewiduje obowiązek składania przez osobę wykonującą zawód medyczny oświadczeń dotyczących łącznego maksymalnego wymiaru zatrudnienia oraz maksymalnego średniomiesięcznego wynagrodzenia. Dokumenty mają być przekazywane kierownikowi podmiotu leczniczego przed nawiązaniem zatrudnienia. W razie zmiany okoliczności wpływających na zadeklarowane wartości konieczne będzie ponowne złożenie oświadczenia – co do zasady w terminie siedmiu dni.
Oświadczenia mają umożliwić świadczeniodawcom kontrolowanie przestrzegania limitów, a ich składanie będzie następować pod rygorem odpowiedzialności karnej. W konsekwencji zarówno medycy, jak i podmioty lecznicze będą musieli zadbać o rzetelność danych oraz sprawny obieg informacji.
Dodatkowym wyzwaniem będzie aktualizacja dokumentacji w sytuacji, gdy medyk podejmie kolejne zatrudnienie lub zmieni warunki współpracy z innym świadczeniodawcą. Brak odpowiednich informacji może utrudnić prawidłowe ustalenie dopuszczalnego wymiaru zatrudnienia i wynagrodzenia.
Co najmniej pół etatu w szpitalach i poradniach przyszpitalnych
Inna propozycja legislacyjna dotyczy lekarzy, pielęgniarek, położnych, fizjoterapeutów i ratowników medycznych udzielających świadczeń w zakresie leczenia szpitalnego oraz ambulatoryjnej opieki specjalistycznej w poradniach przyszpitalnych. Co do zasady świadczenia te mają być udzielane przez osoby zatrudnione w wymiarze nie niższym niż połowa pełnego etatu.
Przewidziano jednak wyjątki, m. in. gdy niższy wymiar wynika z harmonogramu realizacji umowy z NFZ, a także w przypadku zatrudnienia u jednego świadczeniodawcy, pod warunkiem złożenia odpowiedniego oświadczenia. Podjęcie kolejnego zatrudnienia w określonych przypadkach będzie wymagało zgody kierownika dotychczasowego podmiotu. Zasady te nie obejmą m.in. określonych dyżurów medycznych, pracy zmianowej oraz świadczeń udzielanych przez geriatrów, patomorfologów i psychiatrów.
Kierownik będzie mógł odmówić zgody na kolejne zatrudnienie, jeżeli uzasadniają to niezaspokojone potrzeby kadrowe podmiotu. Odmowa wymaga pisemnego uzasadnienia i przedstawienia oferty zwiększenia wymiaru zatrudnienia. Brak stanowiska w terminie 14 dni będzie oznaczał zgodę. W praktyce nowe rozwiązanie może wzmocnić pozycję organizacyjną dotychczasowego pracodawcy, ale jednocześnie ograniczyć możliwość podejmowania dodatkowej pracy przez personel.
Limity wynagrodzeń i zakaz rozliczeń procentowych
Projekt wprowadza również maksymalne poziomy wynagrodzeń za świadczenia zdrowotne objęte umową z NFZ. Maksymalne średniomiesięczne wynagrodzenie u jednego świadczeniodawcy ma być ustalane z uwzględnieniem wymiaru zatrudnienia i kwoty ośmiokrotności minimalnego wynagrodzenia. Łączne wynagrodzenie uzyskiwane od świadczeniodawców realizujących umowy z Funduszem nie będzie mogło przekroczyć średniomiesięcznie szesnastokrotności minimalnego wynagrodzenia.
W przypadku przyznania określonych dodatków lub wynagrodzenia za dodatkowe zadania – m.in. funkcje kierownicze, dydaktyczne i naukowe – limit u jednego świadczeniodawcy będzie oparty na dwunastokrotności minimalnego wynagrodzenia, przy zachowaniu łącznego limitu szesnastokrotności. Przewidziano także wyłączenia, obejmujące m.in. nagrody jubileuszowe i określone świadczenia związane z rozwiązaniem stosunku pracy.
Istotną zmianą jest również zakaz określania wynagrodzenia medyka za świadczenia objęte umową z NFZ jako stawki procentowej wynagrodzenia świadczeniodawcy z tytułu tej umowy. Oznacza to konieczność przeglądu obowiązujących modeli rozliczeń i odpowiedniego przeformułowania kontraktów. Umowy o pracę i stosunki służbowe będą musiały określać m.in. rodzaj pracy, maksymalny miesięczny wymiar czasu zatrudnienia i maksymalne wynagrodzenie w okresie rozliczeniowym nie dłuższym niż cztery miesiące. W umowach cywilnoprawnych konieczne będzie wskazanie m.in. liczby godzin, stawki godzinowej brutto oraz maksymalnego miesięcznego wymiaru zatrudnienia i wynagrodzenia.
Konkursy ofert i nowe zasady podwykonawstwa
Zmiany obejmują także udzielanie zamówień na świadczenia zdrowotne. Jeżeli zamawiającym będzie podmiot leczniczy udzielający świadczeń finansowanych ze środków publicznych, udzielenie zamówienia ma następować w trybie konkursu ofert. Rozwiązanie to ma zwiększyć przejrzystość wydatkowania środków publicznych, ale może jednocześnie wydłużyć i sformalizować proces zawierania umów.
Projekt dopuszcza udzielanie zamówień innym podmiotom leczniczym, pod warunkiem że świadczenia będą wykonywane wyłącznie w zakładzie leczniczym przyjmującego zamówienie lub w miejscu wezwania. Umowa co do zasady nie będzie mogła zostać zawarta na okres krótszy niż trzy miesiące, chyba że rodzaj i liczba świadczeń uzasadniają krótszy okres. Określeniu będzie podlegać również łączna liczba godzin udzielania świadczeń. Ograniczona zostanie ponadto możliwość przenoszenia praw i obowiązków z umowy na osobę trzecią.
Rozszerzenie kompetencji kontrolnych NFZ i AOTMiT
Projekt wzmacnia także uprawnienia Agencji Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji w zakresie weryfikacji wdrożenia i stosowania standardu rachunku kosztów. Agencja będzie mogła żądać dokumentacji dotyczącej ewidencji kosztów, wyjaśnień oraz kopii dokumentów. Czynności będą prowadzone przez upoważnionych pracowników, po uprzednim zawiadomieniu świadczeniodawcy z co najmniej siedmiodniowym wyprzedzeniem. Podmiot otrzyma możliwość przedstawienia stanowiska do wstępnych wyników, a następnie będzie zobowiązany do usunięcia stwierdzonych nieprawidłowości w terminie trzech miesięcy. Ich nieusunięcie lub brak informacji o wykonaniu obowiązku może prowadzić do nałożenia kary umownej przez NFZ.
Rozszerzeniu ulegną również kompetencje kontrolne Funduszu. Obejmą one m.in. prawidłowość wykorzystania środków publicznych przez świadczeniodawców oraz apteki. NFZ uzyska szerszy dostęp do dokumentacji medycznej i dokumentów dotyczących personelu, w tym kwalifikacji, uprawnień oraz ewidencji czasu pracy. Obowiązek współdziałania i nieodpłatnego udostępniania informacji obejmie także określone dane dotyczące świadczeń nieobjętych umową z Funduszem. Dla świadczeniodawców oznacza to konieczność przygotowania się na bardziej szczegółową kontrolę nie tylko rozliczeń z NFZ, lecz także organizacji pracy i dokumentacji personelu. Dodatkowym obciążeniem może być obowiązek udostępniania dokumentów w krótkich terminach oraz zapewnienia ich spójności.
Zakaz udzielania świadczeń finansowanych publicznie przez lekarza
Jedną z najbardziej doniosłych zmian jest wprowadzenie zakazu udzielania świadczeń finansowanych ze środków publicznych wobec lekarza lub lekarza dentysty, który umyślnie i ze świadomością niezgodności ze stanem faktycznym dopuścił się określonych naruszeń. Chodzi m.in. o poświadczenie nieprawdy w dokumentacji dotyczącej udzielenia świadczenia, wykonania procedury medycznej, czasu lub miejsca udzielania świadczeń, a także wystawienie niezgodnego z rzeczywistością zaświadczenia lekarskiego lub innego dokumentu w celu uzyskania korzyści.
Zakaz będzie orzekany na okres od miesiąca do ośmiu lat, a w przypadku ponownego naruszenia w okresie obowiązywania wcześniejszego zakazu lub w ciągu dziesięciu lat od jego zakończenia – dożywotnio. Jednocześnie tekst ustawy wyraźnie wskazuje, że zakazu nie orzeka się w przypadku oczywistej omyłki pisarskiej lub rachunkowej ani samej różnicy w ocenie medycznej, jeżeli nie wykazano umyślnego naruszenia.
Decyzję będzie wydawał Prezes NFZ. Odwołanie do sądu nie wstrzyma automatycznie jej wykonania, choć sąd będzie mógł zdecydować o wstrzymaniu zakazu. Powstanie jawny rejestr osób objętych zakazem. Świadczeniodawcy będą zobowiązani do codziennej weryfikacji, czy lekarze udzielający świadczeń w ich imieniu nie zostali nim objęci. Naruszenie obowiązków może wiązać się z odmową finansowania świadczeń, obowiązkiem zwrotu wypłaconych środków oraz karą umowną do 1% rocznego zobowiązania Funduszu wynikającego z umowy.
Nowe obowiązki informacyjne wobec pacjentów i zasada równego traktowania
Projekt przewiduje przyznanie pacjentom prawa do informacji, że lekarz lub lekarz dentysta, który ma udzielić świadczenia, jest objęty zakazem. Informacja ma być przekazywana przy rejestracji, przed udzieleniem świadczenia oraz w publicznie dostępnych kanałach umożliwiających wybór lekarza i rezerwację wizyty, w tym na stronie internetowej i w serwisach rezerwacyjnych. Naruszenie tych obowiązków może skutkować karą pieniężną do miliona złotych, nakładaną przez Rzecznika Praw Pacjenta.
Nowelizacja zakłada ponadto wprowadzenie wyraźnego prawa pacjenta do równego traktowania oraz obowiązku przeciwdziałania dyskryminacji w dostępie do świadczeń i przy ich udzielaniu. Dla podmiotów leczniczych oznacza to potrzebę zweryfikowania procedur obsługi pacjentów, zasad rejestracji i komunikacji, a także sposobu organizacji dostępu do świadczeń.
Okres dostosowawczy – konieczny przegląd umów i procedur
Zgodnie z przepisami przejściowymi umowy z personelem medycznym, które nie będą spełniać nowych wymogów, mają zostać dostosowane w terminie nie dłuższym niż sześć miesięcy od dnia wejścia ustawy w życie. W tym samym terminie należy dostosować układy zbiorowe, porozumienia zbiorowe i regulaminy wynagradzania. Brak dostosowania może skutkować rozwiązaniem umów lub nieważnością sprzecznych postanowień wewnętrznych regulacji.
Co do zasady ustawa ma wejść w życie po upływie miesiąca od dnia ogłoszenia, jednak część przepisów – w tym dotyczących zakazu udzielania świadczeń przez lekarzy, rejestru zakazów i obowiązków informacyjnych – ma zacząć obowiązywać po sześciu miesiącach. Oznacza to, że podmioty lecznicze powinny odpowiednio wcześnie rozpocząć analizę portfela umów, zasad wynagradzania, harmonogramów pracy i procedur kontrolnych. W obliczu nadchodzących zmian odpowiednie przygotowanie organizacyjne i prawne będzie miało kluczowe znaczenie dla sprawnego funkcjonowania podmiotów leczniczych. Kancelaria oferuje kompleksowe wsparcie w dostosowaniu działalności do nowych wymogów, obejmujące w szczególności przegląd i aktualizację obowiązujących umów z personelem medycznym, przygotowanie nowych wzorów umów i wymaganych oświadczeń, opracowanie lub modyfikację wewnętrznych procedur, a także doradztwo w zakresie wdrażania zmian organizacyjnych i dostosowania zasad zatrudnienia oraz wynagradzania. Pomagamy nie tylko zidentyfikować obszary wymagające zmian, lecz również zaplanować i przeprowadzić proces dostosowawczy z uwzględnieniem specyfiki działalności danego podmiotu leczniczego.
Zapraszamy do kontaktu z Kancelarią – wspólnie przygotujemy Państwa organizację na nowe otoczenie prawne, ograniczając ryzyko nieprawidłowości i zapewniając bezpieczeństwo prawne podejmowanych działań.
Zachęcamy również do obserwowania naszego profilu na platformie LinkedIn, gdzie regularnie publikujemy eksperckie komentarze dla podmiotów leczniczych oraz przeczytania innych artykułów praktyki medycznej na naszej stronie.
Autorzy
Marta Woś
