Jak przygotować się do atestacji raportu ESG?
Atestacja sprawozdawczości zrównoważonego rozwoju nie jest wyłącznie formalnym etapem kończącym proces raportowania ESG. Biegły rewident ocenia nie tylko przedstawione dane, lecz również proces zastosowany przez jednostkę do identyfikacji informacji podlegających ujawnieniu, w tym ocenę podwójnej istotności, oraz zgodność sprawozdawczości z właściwymi standardami.
Dlatego przygotowanie do atestacji powinno rozpocząć się odpowiednio wcześnie i obejmować organizację procesu raportowania, podział odpowiedzialności, źródła danych, sposób ich weryfikacji oraz dokumentowanie przyjętych założeń, metodologii i szacunków.
Jednocześnie przed rozpoczęciem przygotowań należy ustalić, czy dana jednostka rzeczywiście podlega obowiązkowej sprawozdawczości zrównoważonego rozwoju. Pakiet Omnibus I istotnie ograniczył docelowy zakres stosowania CSRD.
W Polsce ustawa wdrażająca zasadniczą część zmian wynikających z Omnibus I została uchwalona przez Sejm 6 listopada 2026 r. i 9 listopada 2026 r. przekazana do Senatu. Według stanu na 18 listopada 2026 r. została skierowana do Komisji Budżetu i Finansów Publicznych, której posiedzenie dotyczące ustawy zaplanowano na 24 listopada 2026 r. Ustawa nie jest zatem jeszcze obowiązującym prawem.
Najważniejsze w tym artykule:
- Sprawozdawczość zrównoważonego rozwoju objęta ustawowym obowiązkiem podlega w Polsce atestacji przez biegłego rewidenta posiadającego odpowiednie uprawnienia.
- Jednym z kluczowych elementów przygotowania do atestacji jest prawidłowo przeprowadzona i odpowiednio udokumentowana ocena podwójnej istotności.
- Wiarygodność raportowanych danych wymaga określenia ich źródeł, osób odpowiedzialnych, metod kalkulacji oraz kontroli pozwalających odtworzyć sposób powstania poszczególnych informacji.
- Cyfrowe znakowanie informacji ESG w formacie XBRL nie jest obecnie obowiązkowe. Obowiązek ten powstanie dopiero po przyjęciu odpowiednich regulacji technicznych na poziomie Unii Europejskiej.
- Przegląd gotowości do atestacji może pomóc w identyfikacji luk przed rozpoczęciem właściwej atestacji, jednak nie jest obowiązkiem ustawowym i powinien być organizowany z uwzględnieniem wymogów niezależności przyszłego audytora.
- Firmę audytorską wybiera co do zasady organ zatwierdzający sprawozdanie finansowe. Obowiązujące przepisy nie wymagają, aby pierwsza umowa o atestację sprawozdawczości zrównoważonego rozwoju została zawarta na okres co najmniej dwóch lat.
Od czego rozpocząć przygotowanie do atestacji ESG?
Punktem wyjścia powinno być ustalenie, jakie obowiązki sprawozdawcze dotyczą konkretnej jednostki oraz według jakich standardów będzie ona sporządzać sprawozdawczość za dany rok obrotowy.
Ma to obecnie szczególne znaczenie ze względu na równoległe funkcjonowanie przepisów przejściowych, zmian wynikających z Omnibus I oraz nowych, uproszczonych Europejskich Standardów Sprawozdawczości Zrównoważonego Rozwoju – ESRS.
Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2026/1563, wprowadzające uproszczoną wersję ESRS, weszło w życie 10 listopada 2026 r. Nowe standardy będą co do zasady stosowane do lat obrotowych rozpoczynających się 1 stycznia 2027 r. lub później. Dla jednostek raportujących za rok obrotowy rozpoczynający się w 2026 r. przewidziano możliwość wcześniejszego zastosowania nowych standardów na zasadach określonych w rozporządzeniu.
Dopiero po ustaleniu właściwego reżimu prawnego można prawidłowo zaprojektować proces raportowania oraz przygotowania organizacji do jego atestacji.
Podział odpowiedzialności i organizacja procesu
Sprawozdawczość zrównoważonego rozwoju nie powinna być traktowana jako zadanie jednego działu. Informacje wykorzystywane w sprawozdawczości mogą pochodzić m.in. z działów finansowych, HR, zakupów, compliance, IT, pionów operacyjnych, zarządzania nieruchomościami czy komórek odpowiedzialnych za kwestie środowiskowe.
W sektorze ochrony zdrowia źródłem danych mogą być dodatkowo procesy związane m.in. z zużyciem energii, gospodarowaniem odpadami, zatrudnieniem, bezpieczeństwem pracy czy łańcuchem wartości – o ile kwestie te okażą się istotne dla konkretnego podmiotu.
Z perspektywy prawnej szczególne znaczenie ma odpowiedzialność kierownika jednostki oraz jej organów nadzorujących. Ustawa o rachunkowości zobowiązuje kierownika jednostki oraz członków rady nadzorczej lub innego organu nadzorującego do zapewnienia, aby sprawozdanie z działalności spełniało wymagania przewidziane ustawą. Sprawozdawczość zrównoważonego rozwoju stanowi natomiast wyodrębnioną część tego sprawozdania.
W praktyce warto zatem określić:
- osoby odpowiedzialne za poszczególne grupy danych,
- źródła informacji i sposób ich pozyskiwania,
- osoby odpowiedzialne za weryfikację danych,
- zasady zatwierdzania kalkulacji i szacunków,
- sposób dokumentowania zmian,
- zasady przechowywania dokumentacji źródłowej,
- ścieżkę eskalacji w przypadku stwierdzenia nieprawidłowości lub niespójności.
Nie oznacza to konieczności tworzenia rozbudowanych struktur wyłącznie na potrzeby ESG. System powinien być proporcjonalny do skali i złożoności działalności jednostki oraz charakteru raportowanych informacji.
Jak przygotować ocenę podwójnej istotności do atestacji?
Zasada podwójnej istotności pozostaje jednym z podstawowych założeń sprawozdawczości zgodnej z ESRS również po ich uproszczeniu w 2026 r.
Ocena obejmuje dwie perspektywy.
Istotność wpływu dotyczy oceny rzeczywistych lub potencjalnych, pozytywnych i negatywnych wpływów przedsiębiorstwa na ludzi i środowisko.
Istotność finansowa obejmuje natomiast ryzyka i szanse związane ze zrównoważonym rozwojem, które mogą wywierać istotny wpływ na sytuację finansową przedsiębiorstwa, jego wyniki, przepływy pieniężne, dostęp do finansowania lub koszt kapitału.
Uproszczone ESRS przewidują bardziej proporcjonalne podejście do prowadzenia tej analizy. Jednostka nie musi dokonywać wyczerpującego badania każdego hipotetycznie możliwego wpływu, ryzyka lub szansy. Analiza może wychodzić od modelu biznesowego, strategii przedsiębiorstwa, sektorów i lokalizacji prowadzonej działalności oraz charakterystyki jego łańcucha wartości.
Z perspektywy atestacji istotny jest jednak nie tylko rezultat analizy, ale również możliwość wykazania, w jaki sposób jednostka do niego doszła.
Dokumentacja powinna zatem umożliwiać odtworzenie w szczególności:
- zakresu przeprowadzonej analizy,
- przyjętych kryteriów i założeń,
- wykorzystanych źródeł informacji,
- sposobu identyfikacji wpływów, ryzyk i szans,
- uzasadnienia oceny ich istotności lub braku istotności,
- istotnych osądów kierownictwa,
- zmian dokonanych względem poprzedniego okresu.
KSUA 3002PL przewiduje ocenę przez biegłego rewidenta procesu zastosowanego przez jednostkę do identyfikacji informacji raportowanych zgodnie z ESRS.
Stwierdzenie nieprawidłowości lub braków w dokumentacji nie oznacza automatycznie „odrzucenia raportu”. W zależności od charakteru i istotności problemu może natomiast wpływać na zakres procedur wykonywanych przez biegłego rewidenta oraz treść wydawanej opinii atestacyjnej.
Jak przygotować dane i systemy IT do atestacji ESG?
Atestacja wymaga przede wszystkim, aby informacje przedstawione w sprawozdawczości były możliwe do zweryfikowania.
Nie oznacza to jednak obowiązku posiadania określonego systemu informatycznego ani wdrożenia dedykowanej platformy ESG.
Kluczowe znaczenie ma stworzenie wiarygodnej ścieżki rewizyjnej, pozwalającej ustalić m.in.:
- skąd pochodzi dana wartość,
- kto odpowiada za jej przygotowanie,
- według jakiej metodologii została obliczona,
- jakie założenia i szacunki zastosowano,
- czy i przez kogo została zweryfikowana,
- jakie zmiany zostały wprowadzone przed jej ostatecznym zatwierdzeniem.
W zależności od skali działalności proces ten może być obsługiwany przez istniejące systemy finansowe, HR, zakupowe lub operacyjne, dedykowane narzędzia ESG albo odpowiednio zabezpieczone rozwiązania oparte na arkuszach kalkulacyjnych.
Samo zastosowanie zaawansowanego systemu informatycznego nie przesądza o wiarygodności sprawozdawczości. Istotniejsze są spójność metodologii, kontrola dostępu, wersjonowanie danych, możliwość identyfikacji ich źródeł oraz posiadanie dowodów potwierdzających raportowane wartości.
Czy XBRL jest już obowiązkowy?
Nie.
CSRD przewiduje docelowo elektroniczne znakowanie sprawozdawczości zrównoważonego rozwoju, jednak obowiązek ten nie jest obecnie operacyjny.
Do czasu przyjęcia przez Komisję Europejską odpowiednich regulacji technicznych i taksonomii elektronicznej jednostki nie mają obowiązku znakowania sprawozdawczości ESG w formacie XBRL.
EFRAG opublikował we wrześniu 2026 r. projekt zaktualizowanej taksonomii XBRL dla uproszczonych ESRS, ale prace techniczne w tym zakresie nadal trwają.
Przedsiębiorstwa mogą oczywiście przygotowywać swoje systemy do przyszłych wymogów raportowania cyfrowego, jednak wdrożenie XBRL nie powinno być obecnie przedstawiane jako warunek prawidłowego sporządzenia lub atestacji sprawozdawczości zrównoważonego rozwoju.
Czy warto przeprowadzić audyt wstępny przed atestacją ESG?
Przepisy nie wymagają przeprowadzenia „pre-assurance” przed właściwą atestacją.
Praktycznie użyteczny może być jednak wcześniejszy przegląd gotowości do atestacji, określany również jako readiness assessment. Jego celem jest identyfikacja słabych punktów procesu przed rozpoczęciem ustawowej weryfikacji.
Taki przegląd może obejmować m.in.:
- ocenę organizacji procesu raportowania,
- analizę dokumentacji podwójnej istotności,
- testowanie wybranych danych i kalkulacji,
- weryfikację źródeł informacji,
- ocenę sposobu dokumentowania szacunków,
- identyfikację braków w ścieżce rewizyjnej,
- sprawdzenie spójności danych pochodzących z różnych systemów.
Szczególnej uwagi wymaga natomiast wybór podmiotu wykonującego taki przegląd.
Biegły rewident oraz firma audytorska przeprowadzający późniejszą ustawową atestację muszą pozostawać niezależni. Zakres wcześniejszego wsparcia nie może zatem prowadzić do sytuacji, w której w toku ustawowej atestacji audytor weryfikowałby w istocie rezultaty własnej pracy.
W przypadku jednostek zainteresowania publicznego obowiązują dodatkowe ograniczenia dotyczące świadczenia usług innych niż usługi atestacyjne.
Dlatego przegląd gotowości powinien być zaplanowany w sposób, który nie podważy późniejszej niezależności biegłego rewidenta lub firmy audytorskiej.
Nie można również zakładać, że przeprowadzenie pre-assurance gwarantuje uzyskanie niezmodyfikowanej opinii albo całkowicie eliminuje ryzyko zastrzeżeń. Jego funkcją jest przede wszystkim odpowiednio wczesne wykrycie potencjalnych problemów i stworzenie organizacji możliwości ich przeanalizowania oraz – jeżeli jest to możliwe – usunięcia.
Jak wybrać biegłego rewidenta do atestacji ESG?
W Polsce obowiązkową atestację sprawozdawczości zrównoważonego rozwoju mogą wykonywać biegli rewidenci posiadający uprawnienie do atestacji takiej sprawozdawczości.
Przed zawarciem umowy warto zweryfikować zarówno uprawnienia biegłego rewidenta, jak i status firmy audytorskiej. Prowadzona przez Polską Agencję Nadzoru Audytowego lista firm audytorskich zawiera informacje pozwalające ustalić, czy dana firma jest uprawniona do wykonywania usług atestacji sprawozdawczości zrównoważonego rozwoju.
Poza formalnymi uprawnieniami przy wyborze audytora warto uwzględnić m.in.:
- doświadczenie w danym sektorze,
- znajomość specyfiki działalności przedsiębiorstwa,
- doświadczenie w stosowaniu ESRS,
- zasoby zespołu przeznaczonego do realizacji usługi,
- znajomość zagadnień środowiskowych i społecznych istotnych dla danej branży,
- wymogi dotyczące niezależności.
Kto wybiera firmę audytorską?
Zgodnie z art. 66 ust. 4 ustawy o rachunkowości wyboru firmy audytorskiej do atestacji sprawozdawczości zrównoważonego rozwoju dokonuje co do zasady organ zatwierdzający sprawozdanie finansowe jednostki, chyba że statut, umowa lub inne wiążące jednostkę przepisy prawa stanowią inaczej.
Kierownik jednostki nie może samodzielnie dokonać takiego wyboru.
Po dokonaniu wyboru to kierownik jednostki zawiera z firmą audytorską umowę o atestację sprawozdawczości zrównoważonego rozwoju.
Czy pierwsza umowa o atestację musi być zawarta na dwa lata?
Nie.
Obowiązek zawarcia pierwszej umowy na okres co najmniej dwóch lat dotyczy ustawowego badania sprawozdania finansowego.
Art. 66 ust. 5b ustawy o rachunkowości, dotyczący umowy o atestację sprawozdawczości zrównoważonego rozwoju, nie przewiduje analogicznego minimalnego okresu obowiązywania umowy. Przepis wskazuje natomiast, że umowę zawiera kierownik jednostki, a koszt atestacji ponosi jednostka.
Nie należy więc automatycznie stosować zasad odnoszących się do ustawowego badania sprawozdania finansowego do umowy dotyczącej atestacji ESG.
Według jakich standardów przeprowadzana jest atestacja?
Obecnie w Polsce podstawowym standardem dotyczącym obowiązkowej atestacji jest Krajowy Standard Usług Atestacji Sprawozdawczości Zrównoważonego Rozwoju 3002PL – „Usługa atestacyjna dająca ograniczoną pewność w zakresie sprawozdawczości zrównoważonego rozwoju”.
Standard został przyjęty uchwałą Krajowej Rady Biegłych Rewidentów z 23 stycznia 2025 r. i po zatwierdzeniu przez Radę Polskiej Agencji Nadzoru Audytowego zaczął obowiązywać 28 stycznia 2025 r.
Ma on charakter rozwiązania krajowego obowiązującego do czasu przyjęcia odpowiednich standardów na poziomie Unii Europejskiej.
Po zmianach wynikających z Omnibus I Komisja Europejska ma przyjąć standardy atestacji dającej ograniczoną pewność do 1 lipca 2027 r. Jednocześnie zrezygnowano z wcześniejszego założenia obowiązkowego przejścia w przyszłości na atestację dającą wystarczającą pewność.
Co oznacza „ograniczona pewność”?
Atestacja dająca ograniczoną pewność nie jest odpowiednikiem badania sprawozdania finansowego prowadzonego z poziomem wystarczającej pewności.
Zakres i charakter procedur wykonywanych przez biegłego rewidenta są węższe niż w przypadku usługi dającej wystarczającą pewność. Audytor musi jednak przeprowadzić procedury pozwalające uzyskać wystarczające i odpowiednie dowody stanowiące podstawę sformułowania wniosku zawartego w opinii atestacyjnej.
W przypadku atestacji dającej ograniczoną pewność wniosek zawarty w sekcji „Opinia” jest formułowany w formule negatywnej. Biegły rewident wskazuje, czy na podstawie wykonanych procedur i uzyskanych dowodów zwróciły jego uwagę sprawy powodujące przekonanie, że sprawozdawczość nie została sporządzona zgodnie z właściwymi kryteriami.
Nie oznacza to jednak wydania opinii negatywnej.
Opinia niezmodyfikowana w usłudze dającej ograniczoną pewność może być sformułowana przy wykorzystaniu negatywnej konstrukcji językowej. „Opinia negatywna” stanowi natomiast jeden z rodzajów opinii zmodyfikowanej i ma odmienne znaczenie prawne oraz zawodowe.
Rozróżnienie to jest istotne przy interpretowaniu raportu z atestacji.
Na co biegły rewident zwraca uwagę podczas atestacji ESG?
Zakres procedur zależy od charakteru jednostki, specyfiki jej działalności oraz zidentyfikowanego ryzyka wystąpienia istotnych zniekształceń.
W praktyce szczególne znaczenie mogą mieć:
- sposób przeprowadzenia oceny podwójnej istotności,
- kompletność informacji wymaganych przez właściwe ESRS,
- zgodność raportowanych danych z dokumentacją źródłową,
- metodologia kalkulacji poszczególnych wskaźników,
- sposób szacowania danych, których nie można zmierzyć bezpośrednio,
- informacje dotyczące łańcucha wartości,
- proces gromadzenia informacji o emisjach i innych danych środowiskowych,
- kontrole stosowane przy przygotowaniu informacji,
- spójność sprawozdawczości z innymi informacjami publikowanymi przez jednostkę.
Nie oznacza to, że każda kontrola wewnętrzna musi być formalnie testowana przez biegłego rewidenta. KSUA 3002PL nie wymaga przeprowadzenia testów kontroli w każdym przypadku. Zakres procedur zależy od zawodowego osądu biegłego rewidenta i przyjętego przez niego sposobu uzyskania odpowiednich dowodów.
Podsumowanie
Przygotowanie do atestacji sprawozdawczości zrównoważonego rozwoju powinno rozpocząć się od prawidłowego ustalenia obowiązków jednostki, a następnie odpowiedniego zaprojektowania procesu raportowania.
Najważniejsze znaczenie mają cztery obszary.
Ład i odpowiedzialność. Organizacja powinna jasno określić role osób i działów uczestniczących w przygotowaniu informacji ESG oraz sposób ich weryfikacji i zatwierdzania.
Podwójna istotność. Analiza powinna być zgodna z właściwymi ESRS, oparta na racjonalnych założeniach oraz udokumentowana w sposób umożliwiający odtworzenie procesu decyzyjnego.
Dane i ścieżka rewizyjna. Każda istotna informacja powinna mieć możliwe do zidentyfikowania źródło, metodologię, osobę odpowiedzialną oraz dokumentację potwierdzającą jej wiarygodność. Nie oznacza to obowiązku wdrożenia określonego systemu IT ani – na obecnym etapie – znakowania danych w XBRL.
Wczesna identyfikacja luk. Przegląd gotowości może ograniczyć ryzyko problemów podczas właściwej atestacji, pod warunkiem odpowiedniego zaprojektowania jego zakresu oraz zachowania niezależności przyszłego audytora.
Dobrze przygotowana organizacja nie rozpoczyna procesu od samego sporządzenia raportu. Buduje system zarządzania informacją, który pozwala racjonalnie wyjaśnić i udokumentować zarówno raportowane dane, jak i decyzje dotyczące zakresu ujawnień.
F/K Legal wspiera przedsiębiorców i podmioty lecznicze w analizie obowiązków wynikających z CSRD i ESRS, projektowaniu wewnętrznych procedur dotyczących sprawozdawczości zrównoważonego rozwoju, przygotowaniu dokumentacji procesu podwójnej istotności oraz prawnych aspektach przygotowania organizacji do atestacji.
